Trong vụ án xảy ra tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương, 4 nhân viên bảo vệ từ 62 đến 69 tuổi được xác định là những bị cáo có mức hưởng lợi thấp nhất, khoảng 400.000–570.000 đồng. Các bị cáo bị truy tố về tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”. Vụ án đặt ra vấn đề về việc đánh giá trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt đối với từng bị cáo, đặc biệt là sự cân đối giữa tính chất, mức độ hành vi với vai trò, nhân thân và mức hưởng lợi thực tế của mỗi người.
1. Quan điểm của VKS về mức hình phạt đối với các bị cáo bảo vệ
Khai tại tòa, các cựu nhân viên Viện Pháp y tâm thần Trung ương thừa nhận cầm tiền từ “bà trùm”, song phân trần về áp lực công việc và những nỗi sợ khó nói. “Bọn mày còn vợ còn con, đàn em của tao bên ngoài bị thất nghiệp nhiều lắm”, ông Chơn thuật lại lời một người được cho là đàn em của Mai Anh từng nói với mình. Bị cáo nhận thức việc mở cổng cho bệnh nhân trốn viện là sai, nhưng nói bản thân đã lớn tuổi, sợ hãi và không đủ sức chống lại.
Theo đó Viện Kiểm sát đối đáp rằng:
Hậu quả không nằm ở khoản tiền vài trăm nghìn, mà làm ảnh hưởng đến hoạt động đứng đắn của Nhà nước khiến cho trật tự quản lí ở đây bị phá vỡ. Bởi lực lượng bảo vệ đóng vai trò như là lá chắn cuối cùng, là nơi kiểm soát việc đi lại của bệnh nhân đến Viện, ngăn người bệnh bỏ trốn. Thế nhưng bị cáo bị cáo buộc nhiều lần mở cổng. Trong đó Mai Anh được ra là 37 lần, Đông là 11 lần.
Không chỉ mở cổng nhóm bảo vệ này còn báo tin trước khi các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện hoạt động kiểm tra bệnh viện. Đặc biệt một lần cơ quan chức năng phát hiện 22 người chữa bệnh bắt buộc tại bệnh viện không có mặt. Việc nhận tiền ở đây mang tinh hệ thống từ năm 2022-2025. Nếu thực sự bị đe doạ các bị cáo có thể lựa chọn con đường khác để giải quyếtlaf báo cơ quan chức năng hoặc từ chối nhận tiền.
Do đó, mức án đề nghị với các bị cáo là tương xứng, thay vì xem xét đơn thuần dựa trên số tiền thu lợi nhỏ nhặt đã nhận.
2. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để đánh giá mức hình phạt phù hợp trong trường hợp cụ thể này?
Theo Điều 31 Bộ luật Hình sự, hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn nhằm giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và ngăn ngừa họ phạm tội mới. Vì vậy, khi quyết định hình phạt, Tòa án cần đánh giá tổng thể các yếu tố của vụ án, trong đó có tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, vai trò của bị cáo, nhân thân và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Đối với trường hợp người phạm tội tuổi cao, mức hưởng lợi không lớn, vai trò tham gia hạn chế và có các tình tiết giảm nhẹ khác, những yếu tố này cần được xem xét đầy đủ trong quá trình lượng hình.
Tuy nhiên, việc cá thể hóa hình phạt không đồng nghĩa với việc chỉ dựa vào hoàn cảnh đáng thương hoặc tuổi cao để bỏ qua trách nhiệm hình sự. Mọi quyết định về hình phạt vẫn phải nằm trong giới hạn và căn cứ do pháp luật quy định. Bởi hình phạt tù là biện pháp nghiêm khắc, trực tiếp hạn chế quyền tự do của người bị kết án. Việc áp dụng hình phạt tù ở mức độ nào cần tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi và phải thực sự cần thiết để đạt được mục đích của hình phạt. Nếu một mức hình phạt nhẹ hơn mà vẫn bảo đảm yêu cầu giáo dục, răn đe và phòng ngừa thì việc cân nhắc mức hình phạt đó, trong phạm vi pháp luật cho phép, là phù hợp với yêu cầu cá thể hóa hình phạt. Ngược lại, nếu mức hình phạt được lựa chọn quá nghiêm khắc so với vai trò, mức độ nguy hiểm và đặc điểm nhân thân của người phạm tội thì có thể đặt ra vấn đề về tính tương xứng của hình phạt.
Qua đó có thể thấy, công bằng trong xét xử hình sự không chỉ được thể hiện ở việc áp dụng đúng quy định pháp luật mà còn ở việc phân hóa trách nhiệm của từng người phạm tội trên cơ sở vai trò, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân và khả năng cải tạo.
Vì vậy, một bản án đúng pháp luật trước hết phải bảo đảm việc xác định đúng tội danh, căn cứ pháp lý và mức hình phạt trong giới hạn luật định. Nhưng để đạt được yêu cầu về công bằng và hợp lý, việc quyết định hình phạt còn cần hướng đến sự tương xứng giữa hình phạt với hành vi, vai trò, nhân thân và khả năng cải tạo của người phạm tội. Hình phạt chỉ thực sự có ý nghĩa khi vừa bảo đảm tính nghiêm minh, răn đe của pháp luật, vừa đáp ứng mục đích giáo dục và phòng ngừa, đồng thời không vượt quá mức cần thiết đối với trường hợp cụ thể.
Hiện Tòa đang nghỉ nghị án, sẽ tuyên án vào chiều 7.10 tới.
